Nghe thấy giọng nói, Andrei không cần ngẩng đầu cũng biết, đây nhất định là người bạn thân Anatol.

"Cái này cậu cứ xem trước, tớ đang tìm 'Khoa học và Chân lý'." Andrei ném thẳng tờ "Thời báo Mặt trời" trong tay cho Anatol.

Anatol cầm tờ "Thời báo Mặt trời" lên xem. Andrei cũng nhanh chóng tìm thấy tờ "Khoa học và Chân lý" và đọc một cách nghiêm túc.

"Thì ra là vậy! Phải rồi, lẽ ra mình đã phải biết từ sớm mới phải. Mới tháng trước chúng ta còn học về vấn đề điện trở và sự tỏa nhiệt kia mà. Hơn nữa, chẳng phải đã có đèn sợi đốt bạch kim rồi sao? Lẽ ra mình phải nghĩ ngay đến đèn sợi đốt rồi!" Andrei phấn khích đến nỗi tờ báo trên tay cũng run rẩy.

"À, tối qua là như vậy sao, ừm, lại có hoạt động khuyến mãi... Ôi chao, dạo này mình đã chi tiêu hơi quá rồi..." Anatol cầm tờ "Thời báo Mặt trời" cũng bắt đầu chìm vào suy nghĩ.

Hai người cứ thế đứng bên đường đọc báo, đến nỗi xe ngựa công cộng đã đến mà họ vẫn không kịp nhận ra.

Cuối cùng vẫn là Vaja nhắc nhở: "Cậu chủ, cậu chủ, xe ngựa đến rồi!"

"A!" Andrei tỉnh táo lại, nếu không nhanh lên xe ngựa e rằng sẽ muộn mất. Anh ta kéo Anatol vẫn đang tính toán trong túi mình còn bao nhiêu tiền, chạy về phía xe ngựa.

Trong lớp học ngày hôm đó, Andrei đã tìm hiểu thêm nhiều điều liên quan đến đèn điện, và anh ta còn nhận được một tin tức: Sắp tới, thư viện sẽ có đèn điện vào buổi tối.

Nghe nói đây là một phúc lợi do Viện trưởng Bonaparte đề xuất với Chấp chính Bonaparte, đặc biệt dành cho các trường học ở Pháp. Hiện tại, phúc lợi này chỉ giới hạn ở Paris, nhưng không lâu sau sẽ được mở rộng ra toàn quốc. Phúc lợi này là: Nhà nước sẽ cung cấp miễn phí cho mỗi trường học có quy mô học sinh trên một trăm người hai bóng đèn chiếu sáng, và miễn phí sáu giờ sử dụng điện chiếu sáng mỗi ngày. Nếu trường học tự mua và lắp đặt đèn điện, thì tiền điện trong một phạm vi nhất định còn được giảm giá 50%.

Khi trở về chỗ ở, gặp vài người bạn "Hội Cứu quốc" mới quen ở quán cà phê gần trường, anh ta liền kể tin tức này cho họ nghe.

"Tôi cũng nghe nói rồi, Andrei ạ. Thôi rồi, sau này e là chúng ta không thể ra quán cà phê này sau giờ học để vừa uống cà phê vừa ôn bài nữa rồi. Vì ai nấy đều phải đi giành chỗ ở thư viện mất."

Người nói là Levin, học hóa học. Bài vở của anh ta không bận rộn như Andrei, nhưng cũng không phải những người học nghệ thuật mà có thể sánh bằng. Giành chỗ ở thư viện, cũng là môn học bắt buộc đối với họ.

"Đúng vậy," Andrei thở dài, "Nhưng giáo viên của chúng tôi nói, ông ấy đã nộp đơn xin lắp một cái trong phòng thí nghiệm của chúng tôi, có lẽ lúc đó, tôi sẽ không cần phải đến thư viện nữa."

"Cái gì? À, ý cậu là giáo viên của chúng ta cũng lắp một cái trong phòng thí nghiệm sao? Tôi đọc báo thấy bảo, đèn điện loại thấp nhất thực ra rất rẻ. Mặc dù thời gian sử dụng chỉ bằng khoảng một nửa so với hàng cao cấp."

"Than ôi, có thể thấy, nước Nga của chúng ta lại bị thế giới văn minh bỏ lại một bước." Ivan, người học văn học, cũng xen vào, "Bị bỏ xa về khoa học kỹ thuật thì cũng đành, chừng nào còn những người yêu học hỏi như các bạn, chúng ta vẫn còn chút hy vọng. Nhưng, về thể chế chính trị, chúng ta thực sự bị Pháp bỏ xa quá rồi. Các cậu xem, người Pháp đâu có ngu hơn người Nga, phải không?"

Andrei và Levin gật đầu, hiện tại Pháp rõ ràng đang dẫn đầu Nga về khoa học kỹ thuật, hơn nữa, nói thật trong mắt người Tây Âu, người Nga chỉ được coi là bán khai, hầu hết người châu Âu đều cho rằng người Nga khá ngốc nghếch. Mặc dù người Nga rất căm ghét quan điểm phân biệt chủng tộc này, nhưng để họ quay lại nói rằng người Pháp, người Anh so với người Nga thì ngu hơn, điều này họ cũng không thể nào nói ra được.

"Mọi người đều là con người, Nga có người thông minh, Pháp cũng có; Nga có kẻ ngốc, Pháp cũng không ít. Mấu chốt là người Pháp được giáo dục nhiều hơn." Andrei nói.

"Nói đúng đấy, Andrei. Người Nga không ngu hơn người Pháp, nhưng dân số Nga thực sự ít hơn Pháp rất nhiều. À, đừng vội phản bác, ý tôi là số lượng nhân tài thực sự. Andrei, những nông nô không có tự do, không được giáo dục, liệu có thực sự được tính là con người hay không? Trong số họ, khả năng xuất hiện các nhà khoa học, nhà văn, nghệ sĩ có thể sánh bằng với người Pháp tự do, dù là người Pháp thuộc tầng lớp thấp nhất ư? Nếu tính số lượng người có cơ hội thăng tiến, có cơ hội thể hiện tài năng của mình, thì dân số Nga thực t��� nhỏ hơn rất nhiều so với các nước châu Âu như Pháp, Anh." Ivan giải thích.

"Cậu nói đúng." Levin đồng tình, "Các cậu xem Pháp, họ thậm chí còn trang bị đèn điện cho mỗi trường học! Và tôi nghe nói, đây chỉ là kế hoạch ban đầu, sau này họ sẽ tiếp tục đầu tư vào giáo dục. Khi những đứa trẻ Pháp được giáo dục phổ cập trưởng thành, Pháp sẽ phát triển đến mức độ nào? Nếu tầng lớp thấp nhất của Nga cũng có cơ hội được học giáo dục bắt buộc như trẻ em Pháp, trẻ em Phổ, thì chúng ta nhất định có thể vĩ đại trở lại, thậm chí có thể tái hiện lại sự huy hoàng của Đông La Mã. Nhưng bây giờ, chúng ta lại đối xử với quá nhiều người như súc vật. Điều này chỉ khiến chúng ta ngày càng xa rời trình độ của châu Âu. Các cậu có biết không, chú tôi, cũng từng du học ở châu Âu. Hồi đó tôi hỏi chú ấy, khoảng cách giữa chúng ta và châu Âu là bao nhiêu. Chú ấy suy nghĩ một lát, rồi nói với tôi: "Có lẽ khoảng cách giữa chúng ta và người Thổ Nhĩ Kỳ là tương đương." Lúc đó tôi còn nghĩ chú ấy có phải đã quá phóng đại rồi không, nhưng giờ xem ra, hoặc là chú ấy nói dối vì lòng tự tôn; hoặc, trong thời gian này, châu Âu do Pháp dẫn đầu đang tăng tốc tiến lên, chúng ta lại bị bỏ xa hơn nữa. Hiện tại, khoảng cách giữa chúng ta và họ, không còn là khoảng cách giữa chúng ta và người Thổ Nhĩ Kỳ nữa. Thậm chí còn gần bằng khoảng cách giữa chúng ta và người Tatar. Cứ tiếp tục như vậy, chúng ta sẽ bị loại bỏ khỏi hàng ngũ văn minh. Chúng ta phải thay đổi, chúng ta không thể nhìn nước Nga vĩ đại rơi vào bóng tối, vì vậy, Nga phải có cải cách, và phải có cách mạng!"

"Cách mạng?" Andrei giật mình. Anh ta quả thật không hài lòng với hiện trạng nước Nga, nhưng anh ta hy vọng có thể thay đổi tất cả thông qua những cải cách ôn hòa, hoặc những cải cách dù không quá ôn hòa, giống như Peter Đại đế, nhưng cách mạng...

"Đúng vậy, cách mạng!" Nói đến từ "cách mạng", mặt Ivan đỏ bừng, như thể vừa uống rượu ngon.

"Rất nhiều kẻ đang dùng đủ mọi cách để bôi nhọ và phỉ báng cách mạng, nói cách mạng là cuộc vui của lũ vô lại, bạo lực vô cớ, phản bội Chúa. Nhưng tôi muốn nói, tất cả đều là bịa đặt! Nói về vô lại, những kẻ đã hạ thấp những người vốn sinh ra đã tự do thành súc vật, chẳng phải là vô lại sao? Bạo lực vô cớ? Chẳng lẽ sự phản kháng của nô lệ không phải đến sau những thanh kiếm và roi da của chủ nô sao? Nếu sự phản kháng của nô lệ được gọi là bạo lực vô cớ, vậy thì bạo lực của chủ nô có phải là điều tất yếu không? Còn về Chúa, khi Chúa tạo ra tổ tiên của chúng ta, chẳng lẽ Ngài đã dạy họ rằng con cháu của các con đừng đối xử bình đẳng với nhau, đừng yêu thương nhau, mà hãy bóc lột, đàn áp lẫn nhau sao? Rốt cuộc ai đã phản bội Chúa! Andrei, Levin, các cậu hãy nghĩ lại xem, những điều các cậu đã học được, liệu có thực sự có đất dụng võ khi trở về Nga không? Các cậu xem những người học kỹ thuật, có bao nhiêu người thực sự trở về Nga? Tại sao? Có phải họ không yêu nước không? Không, chỉ là vì trong thời đại này, những gì họ học được, ở Nga không có đất dụng võ. Vậy còn nước Pháp thì sao, lẽ nào nước Pháp vốn dĩ là nơi để tất cả những người có học thức đều có đất dụng võ sao? Không, không phải! Ít nhất, trước cách mạng thì không phải thế! Pháp có được ngày hôm nay, chính là vì trong cuộc cách mạng, họ đã dùng sấm sét và lửa rực, quét sạch mọi cặn bã cản trở sự tiến bộ của nước Pháp, Pháp mới có được sự thịnh vượng như ngày hôm nay. Nhân dân Nga, những đau khổ mà họ phải chịu đựng, còn vượt xa nhân dân Pháp rất nhiều. Một phần mười những đau khổ mà nhân dân chúng ta phải chịu đựng, nếu đặt lên người Pháp, cũng đủ để khiến họ phát động đến cả trăm cuộc khởi nghĩa rồi. Nước Nga chúng ta có một thói quen không tốt, đó là luôn thích ca ngợi đau khổ, thích ca ngợi sự chịu đựng khổ đau. Nhưng chịu đựng đau khổ, chẳng phải chính là dung túng cho cái ác sao? Andrei, Levin, tôi dám khẳng định, nếu một ngày nào đó, nước Nga có thể vươn lên đỉnh cao của thế giới, thì đó nhất định là sau một cuộc cách mạng giống như Cách mạng Pháp, dùng sấm sét và lửa, quét sạch tất cả những kẻ cặn bã. Tôi tin rằng, đây là con đường tất yếu để nước Nga vươn tới vĩ đại."

"Cậu nói đúng, Ivan." Andrei cũng phấn khích, "Khi mới đến Pháp, tôi chỉ nghĩ đến việc học tốt khoa học kỹ thuật, sau đó về nước hoặc mở một nhà máy, hoặc đi dạy học ở trường đại học, truyền thụ tất cả kiến thức đã học cho mọi người, như vậy dần dần nâng cao niềm tin của người Nga vào khoa học kỹ thuật. Nhưng, cậu nói đúng, chúng ta không có thời gian để làm như vậy một cách từ từ. Khoảng cách giữa chúng ta và Pháp không phải đang thu hẹp, mà là đang mở rộng, và đang tăng tốc mở rộng. Theo cách tôi đã nghĩ trước đây, Nga cũng có thể từ từ tiến lên, có lẽ sau một thế hệ, chúng ta cũng có thể đạt đến trình độ của nước Pháp ngày nay. Nhưng đến lúc đó, người Pháp e rằng đã chạy xa hơn nữa rồi. Chúng ta đang cưỡi ốc sên để đuổi theo xe ngựa. Vậy nói xem, tôi cần làm gì cho nước Nga, cho cách mạng?"

"Andrei, bạn của tôi, anh em của tôi. Bây giờ thời cơ cách mạng vẫn chưa chín muồi hoàn toàn, nên cậu tạm thời chỉ cần tiếp tục học thật tốt. Sau này nếu trở về Nga, có thể truyền bá khoa học và dân chủ, có thể thức tỉnh thêm nhiều người hơn, những người sẵn sàng làm cách mạng. Andrei, tôi đã nghiên cứu Cách mạng Pháp. Cách mạng Pháp cũng không phải tự nhiên mà có. Nhân dân Pháp cũng từng rất mực chịu đựng đau khổ, giống như nhân dân chúng ta. Nhưng Pháp trước tiên đã xuất hiện Voltaire, Rousseau, Montesquieu, xuất hiện phong trào Khai sáng. Sau đó, nhiều người Pháp hơn được thức tỉnh, rồi mới có Cách mạng Pháp. Mới có nước Pháp ngày hôm nay. Còn chúng ta thì sao? Chúng ta bây giờ ngay cả việc khai sáng cũng chưa làm tốt. Chưa trải qua gieo hạt, làm sao có thể gặt hái thành quả? Chúng ta hiện tại vẫn cần làm việc gieo hạt. Đương nhiên, mùa xuân và mùa hè ở Nga đều rất ngắn, hành động của chúng ta phải nhanh hơn người Pháp ngày xưa. Tôi tin rằng, chúng ta bây giờ làm tốt những gì người Pháp đã làm ngày hôm qua, thì ngày hôm nay của nước Pháp, nhất định có thể trở thành ngày mai của chúng ta."

Mọi giá trị tinh túy trong bản dịch này đều thuộc về truyen.free.